Wiskundewoordenboek

Zoek een wiskundig begrip of kies een letter. Bij elk begrip vind je uitleg en waar nodig een formule of voorbeeld.

A

Aanliggende rechthoekszijde

De rechthoekszijde die aan de gekozen scherpe hoek ligt. De schuine zijde telt hierbij niet mee.

Aanzicht

Een tekening van wat je van een ruimtelijk voorwerp ziet vanuit één richting, bijvoorbeeld van voren, van opzij of van boven.

abc-formule

Met deze formule los je \(ax^2+bx+c=0\) op, met \(a\ne0\). Bereken eerst \(D=b^2-4ac\). Als \(D\ge0\), geldt \(x=\frac{-b\pm\sqrt D}{2a}\). Bij \(D<0\) zijn er geen reële oplossingen.

Afronden bij grote getallen

Je geeft een groot getal minder precies weer. Afgerond op duizendtallen wordt 48.672 bijvoorbeeld 49.000.

Amplitude

De grootste afstand tot de evenwichtsstand bij een periodiek verband. Je berekent die met de helft van het verschil tussen de hoogste en de laagste waarde.

Assenstelsel

Een assenstelsel gebruik je om punten en grafieken te tekenen. In een rechthoekig assenstelsel staat de horizontale \(x\)-as loodrecht op de verticale \(y\)-as. De assen snijden elkaar in de oorsprong \(O=(0,0)\). Bij het punt \(A=(3,2)\) ga je vanaf de oorsprong \(3\) eenheden naar rechts en \(2\) eenheden omhoog.

B

Balansmethode

Je verandert beide kanten van een vergelijking op dezelfde manier, zodat de oplossingen gelijk blijven. Trek bij \(x+4=11\) aan beide kanten 4 af. Dan krijg je \(x=7\).

Balk

Een ruimtefiguur met zes rechthoekige vlakken, zoals een schoenendoos.

Begingetal

De waarde van de uitkomst als de invoer 0 is. In \(y=3x+5\) is het begingetal 5. Bij groei geeft de beginhoeveelheid aan hoeveel er op tijdstip 0 is.

Begrensde groei

De hoeveelheid neemt toe en komt steeds dichter bij een grenswaarde. Bijvoorbeeld een populatie die steeds langzamer groeit doordat er minder ruimte beschikbaar is.

Bereik

Het bereik van een functie is de verzameling van alle mogelijke uitkomsten. Bij de functie \(f(x)=x^2\), met alle reële getallen als invoer, is de kleinste uitkomst \(0\). Elke positieve uitkomst is ook mogelijk. Het bereik is daarom \([0,\infty)\).

Bergparabool

Een parabool die naar beneden opent. De top is het hoogste punt.

Bijzondere formule en grafiek

Deze verzamelnaam verwijst naar herkenbare verbanden met een eigen formule en grafiek. Zo hoort bij \(y=x^2\) een parabool en bij \(y=\sqrt{x}\) een wortelgrafiek.

Boomdiagram

Een schema met vertakkingen waarmee je de mogelijkheden bij opeenvolgende keuzes of gebeurtenissen weergeeft.

Box

Het rechthoekige deel van een boxplot. Het loopt van \(Q_1\) tot \(Q_3\) en bevat een lijn bij de mediaan.

Boxplot

Een diagram dat de verdeling van gegevens samenvat met het minimum, het eerste kwartiel, de mediaan, het derde kwartiel en het maximum. Bij deze schoolvariant lopen de uiteinden tot het minimum en maximum.

Brandpunt van een parabool

Een vast punt waarmee je een parabool kunt beschrijven. Elk punt op de parabool ligt even ver van het brandpunt als van de richtlijn.

Breuken met letters

Breuken waarin een letter in de teller of noemer staat. De gewone breukregels blijven gelden. Een waarde waarvoor de noemer 0 wordt, is uitgesloten.

Breuken met letters delen

Vermenigvuldig de eerste breuk met het omgekeerde van de tweede. De breuk waardoor je deelt, mag niet nul zijn.

Breuken met letters optellen en aftrekken

Maak de noemers gelijk. Tel daarna de tellers op of trek ze van elkaar af. De gemeenschappelijke noemer blijft staan.

Breuken met letters vereenvoudigen

Schrijf teller en noemer zo nodig als producten en deel ze door dezelfde factor die niet nul is. Zo is \(\frac{3x}{6x}=\frac12\) voor \(x\ne0\).

Breuken met letters vermenigvuldigen

Vermenigvuldig de tellers met elkaar en de noemers met elkaar. Vereenvoudig daarna als dat kan.

C

Centrum van vergroting

Het vaste punt van waaruit je een figuur vergroot of verkleint. Bij factor 2 komt elk beeldpunt twee keer zo ver van het centrum te liggen.

Centrummaten

Getallen die aangeven waar het midden of een typische waarde van gegevens ligt. Voorbeelden zijn het gemiddelde, de mediaan en de modus.

Cilinder

Een ruimtefiguur met twee gelijke, evenwijdige cirkels die door een gebogen zijvlak met elkaar zijn verbonden.

Cilindermantel

Het gebogen zijvlak van een rechte cilinder. Uitgerold is het een rechthoek met als zijden de hoogte van de cilinder en de omtrek van de cirkel.

Cirkeldiagram

Een cirkel verdeeld in sectoren. De hoek van elke sector geeft aan welk deel van het totaal bij een categorie hoort.

Conclusie

Het antwoord op een onderzoeksvraag dat je onderbouwt met de verzamelde gegevens.

Constant verband

Een verband waarbij de uitkomst dezelfde blijft als de invoer verandert. De grafiek is een horizontale lijn.

Constante

Een constante is een getal waarvan de waarde vaststaat. In de formule \(y=3x+5\) heet \(5\) de constante term. Die term blijft \(5\), ook als \(x\) verandert.

Correlatie

Een statistische samenhang tussen twee variabelen. Als grotere waarden van de ene variabele vaak samengaan met grotere waarden van de andere, is de correlatie positief. Samenhang op zichzelf bewijst geen oorzaak.

Cosinus

In een rechthoekige driehoek deel je voor een scherpe hoek de aanliggende rechthoekszijde door de schuine zijde om de cosinus te vinden.

D

Dalparabool

Een parabool die naar boven opent. De top is het laagste punt.

Derde kwartiel

Het derde kwartiel \(Q_3\) ligt rond de grens waaronder ongeveer driekwart van de geordende gegevens ligt. Vaak bepaal je het als de mediaan van de bovenste helft.

Derdemachtswortel

De derdemachtswortel van een getal is het getal dat tot de derde macht de oorspronkelijke waarde geeft. Bijvoorbeeld \(\sqrt[3]{27}=3\).

Diagram

Een visuele weergave van gegevens waarmee je bijvoorbeeld aantallen, verhoudingen of veranderingen kunt vergelijken.

Discriminant

Het getal \(D=b^2-4ac\) bij \(ax^2+bx+c=0\), met \(a\ne0\). Bij \(D>0\) zijn er twee reële oplossingen, bij \(D=0\) één en bij \(D<0\) geen.

Doorsnede

De figuur die ontstaat waar een vlak een ruimtefiguur snijdt. In die figuur kun je soms een rechthoekige driehoek vinden en Pythagoras toepassen.

Driehoeksmeting

Het berekenen van afstanden en hoeken met behulp van driehoeken. Je kunt bijvoorbeeld een afstand bepalen die je niet rechtstreeks kunt meten.

Dubbel steel-bladdiagram

Twee steel-bladdiagrammen met dezelfde stelen in het midden. De bladeren staan links en rechts, zodat je twee groepen kunt vergelijken.

Dubbelproduct

De middenterm \(2ab\) in \((a+b)^2=a^2+2ab+b^2\). Deze ontstaat doordat \(a\cdot b\) twee keer voorkomt.

E

Eenheden omrekenen

Je schrijft dezelfde hoeveelheid met een andere eenheid. Zo is \(2{,}5\) meter gelijk aan 250 centimeter.

Eenheden van informatie

Digitale informatie meet je bijvoorbeeld in bits en bytes. Eén byte bestaat uit acht bits.

Eenheden van inhoud

Veelgebruikte eenheden zijn liter, milliliter en kubieke centimeter. Er geldt \(1\text{ liter}=1\text{ dm}^3\) en \(1\text{ ml}=1\text{ cm}^3\).

Eenheden van lengte

Bij lengte gebruik je bijvoorbeeld millimeter, centimeter, meter of kilometer. Eén meter is 100 centimeter.

Eenheden van oppervlakte

Oppervlakte druk je uit in vierkante eenheden, zoals \(\text{cm}^2\) en \(\text{m}^2\). Eén vierkante meter is 10.000 vierkante centimeter.

Eenheden van snelheid

Snelheid druk je bijvoorbeeld uit in meter per seconde of kilometer per uur. Vermenigvuldig een snelheid in m/s met \(3{,}6\) om km/h te krijgen.

Eenheden van tijd

Veelgebruikte eenheden zijn seconde, minuut en uur. Eén uur is 60 minuten of 3.600 seconden.

Eerste kwartiel

Het eerste kwartiel \(Q_1\) ligt rond de grens van het laagste kwart van de geordende gegevens. Vaak bepaal je het als de mediaan van de onderste helft.

Evenwichtsstand

De middenwaarde waar een periodieke grafiek omheen schommelt. Bij een hoogte die tussen 2 en 8 meter schommelt, is die middenwaarde 5 meter.

Evenwijdig

Twee verschillende lijnen in hetzelfde vlak zijn evenwijdig als ze elkaar nergens snijden.

Exacte waarde

Een waarde zonder afronding. Schrijf bijvoorbeeld \(\sqrt 2\) als de uitkomst exact moet zijn. Het getal \(1{,}41\) is een benadering.

Exponent

Het getal dat aangeeft tot welke macht je het grondtal verheft. In \(2^5\) is 5 de exponent en 2 het grondtal.

Exponentiële afname

De hoeveelheid wordt per gelijke tijdstap met dezelfde factor tussen 0 en 1 vermenigvuldigd. Bij 20% afname per jaar is die factor \(0{,}8\).

Exponentiële formule

Een formule van de vorm \(N=b\cdot g^t\), met \(b\) de beginhoeveelheid, \(g>0\) de groeifactor en \(t\) het aantal perioden. De variabele \(t\) staat in de exponent.

Exponentiële groei

De hoeveelheid neemt per gelijke tijdstap toe met hetzelfde percentage. Bij 5% groei per maand vermenigvuldig je elke maand met \(1{,}05\).

Extrapoleren

Een waarde schatten buiten het gebied waarin je gegevens hebt, door een patroon door te trekken. Hoe verder je buiten dat gebied gaat, hoe onzekerder de schatting meestal wordt.

F

Factor voor het wortelteken brengen

Splits het getal onder de wortel in factoren waarvan er één een kwadraat is. Zo wordt \(\sqrt{12}=\sqrt{4\cdot3}=2\sqrt3\).

Formule bij een grafiek

Je beschrijft de grafiek met een rekenregel. Bij een rechte lijn in de vorm \(y=ax+b\) lees je \(b\) af bij \(x=0\) en bereken je \(a\) met de verandering in \(y\) gedeeld door de verandering in \(x\).

Formule kiezen bij een tabel

Kijk hoe de uitkomsten veranderen bij gelijke stappen in de invoer. Een vast verschil past bij een lineair verband. Een vaste factor past bij een exponentieel verband als de uitkomsten positief en niet constant zijn.

Frequentie

Bij statistiek is dit het aantal keer dat een waarde voorkomt. Bij een periodiek verschijnsel is dit het aantal volledige herhalingen per tijdseenheid, bijvoorbeeld per seconde.

Frequentietabel

Een tabel die per waarde of klasse laat zien hoe vaak die voorkomt.

Functie

Een regel die aan elke toegestane invoer precies één uitkomst koppelt. Bij \(f(x)=x^2\) hoort bij invoer 3 de uitkomst 9.

Functievoorschrift

De rekenregel waarmee je de uitkomst van een functie bepaalt, bijvoorbeeld \(f(x)=2x+1\).

Functiewaarde

De uitkomst van een functie bij een bepaalde invoer. Als \(f(x)=2x+1\), dan is \(f(3)=7\).

G

Gebeurtenis

Een uitkomst of verzameling uitkomsten waarvan je de kans bekijkt. Bij een dobbelsteen is ‘even gooien’ de gebeurtenis die bestaat uit 2, 4 en 6.

Geheel berekenen

Je zoekt de hoeveelheid die bij 100% hoort. Als 30% gelijk is aan 12, dan is het geheel \(12:0{,}30=40\).

Gelijksoortige wortels

Wortels met dezelfde wortelindex en hetzelfde getal onder het wortelteken nadat je ze hebt vereenvoudigd. Zo zijn \(2\sqrt3\) en \(5\sqrt3\) gelijksoortig.

Gelijkvormig

Figuren met dezelfde vorm. Bijbehorende hoeken zijn gelijk en bijbehorende lengtes hebben dezelfde verhouding. Dit geldt ook voor gelijkvormige ruimtefiguren.

Gelijkvormige driehoeken

Driehoeken met dezelfde vorm. Als twee paren bijbehorende hoeken gelijk zijn, zijn de driehoeken gelijkvormig.

Gemeenschappelijke hoek

Een hoek die bij twee figuren hoort, bijvoorbeeld bij een kleine driehoek en een grotere driehoek waarin de kleine ligt.

Gemiddelde

Tel alle waarden op en deel door het aantal waarden. Het gemiddelde van 4, 6 en 8 is 6.

Gemiddelde uit een frequentietabel

Vermenigvuldig elke waarde met haar frequentie. Tel de producten op en deel door het totale aantal waarnemingen. Met klassenmiddens krijg je een schatting.

Gestapeld staafdiagram

Een diagram waarin delen boven op elkaar of naast elkaar in één staaf staan. De hele staaf laat het totaal zien en de delen tonen de verdeling.

Getallenpaar

Twee getallen in een vaste volgorde. Bij \((3,2)\) is 3 het eerste getal en 2 het tweede.

Gewogen gemiddelde

Een gemiddelde waarbij sommige waarden zwaarder meetellen. Vermenigvuldig elke waarde met haar gewicht en deel de som van die producten door de som van de gewichten.

Goniometrie

Rekenen met hoeken en zijden. In een rechthoekige driehoek gebruik je daarvoor sinus, cosinus en tangens. Pythagoras helpt als je eerst een zijde moet vinden.

Goniometrie in ruimtefiguren

Zoek of teken in de ruimtefiguur een rechthoekige driehoek waarin de gezochte hoek of zijde ligt. Daarin kun je sinus, cosinus of tangens gebruiken.

Grafiek bij een formule

Kies invoerwaarden, bereken de uitkomsten en zet de bijbehorende punten in een assenstelsel. Gebruik het verband om de grafiek tussen de punten te tekenen.

Groeifactor

Het getal waarmee je een hoeveelheid per stap vermenigvuldigt. Bij 8% groei is de factor \(1{,}08\). Bij 8% afname is die \(0{,}92\).

Grote getallen

Bij grote getallen helpen namen en machten van tien. Een miljoen is \(10^6\) en een miljard is \(10^9\).

Gulden getal

Het getal \(\varphi=\frac{1+\sqrt5}{2}\), ongeveer \(1{,}618\). Bij de gulden snede is de verhouding van het geheel tot het lange deel gelijk aan die van het lange deel tot het korte deel.

Gulden rechthoek

Een rechthoek waarbij de lange zijde gedeeld door de korte zijde gelijk is aan het gulden getal.

H

Haakjes wegwerken

Vermenigvuldig de factor voor de haakjes met elke term binnen de haakjes. Zo wordt \(3(x-2)=3x-6\).

Handeling

Eén stap in een telprobleem waarbij iets gebeurt of waarbij je een keuze maakt, bijvoorbeeld eerst een shirt kiezen en daarna een broek.

Helling

De verhouding tussen de verticale en horizontale verandering. Een stijging van 2 meter over 5 meter horizontaal geeft helling \(\frac25\).

Hellingshoek

De hoek tussen een hellend lijnstuk en de horizontale richting. Bij een stijgende helling geldt \(\tan(\alpha)=\frac{\text{verticale stijging}}{\text{horizontale afstand}}\).

Hellingspercentage

De hoogteverandering per 100 eenheden horizontale afstand. Een stijging van 6 meter over 100 meter horizontaal is een helling van 6%.

Hemelsbreed

Gemeten in een rechte lijn tussen twee plaatsen, zoals op een kaart.

Herhaling bij het tellen

Met herhaling mag je dezelfde keuze meerdere keren maken. Een code met herhaling mag bijvoorbeeld tweemaal hetzelfde cijfer bevatten. Zonder herhaling mag dat niet.

Hoogtekaart

Een kaart waarop je kunt zien hoe hoog het terrein ligt, vaak met kleuren of hoogtelijnen.

Hoogtelijn

Een lijn op een kaart die punten op dezelfde hoogte met elkaar verbindt.

Horizontaal verschuiven

Je verplaatst een grafiek naar links of rechts. De grafiek van \(y=f(x-3)\) ligt 3 eenheden rechts van die van \(y=f(x)\).

Horizontale verplaatsing

De verandering in de horizontale richting. In een assenstelsel bereken je die met \(x_{\text{nieuw}}-x_{\text{oud}}\).

Hyperbolisch verband

Een verband met een hyperbool als grafiek. Een voorbeeld is \(y=\frac{k}{x}\) met \(k\ne0\).

Hyperbool

Een grafiek met twee takken, zoals bij \(y=\frac1x\). In dit voorbeeld komen de takken dicht bij de assen zonder ze te raken.

I

Infographic

Een afbeelding die informatie met korte tekst, symbolen, cijfers of diagrammen uitlegt.

Informatie aflezen

Controleer bij een artikel, tabel of diagram eerst wat er gemeten wordt, welke eenheid gebruikt is en over welke groep of periode het gaat.

Inhoud

De hoeveelheid ruimte die een figuur inneemt. Je drukt inhoud bijvoorbeeld uit in kubieke centimeters of liters.

Inhoud van een balk

Vermenigvuldig lengte, breedte en hoogte. Gebruik voor alle drie dezelfde lengtemaat.

Inhoud van een cilinder

Vermenigvuldig de oppervlakte van het cirkelvormige grondvlak met de loodrechte hoogte. Dus \(V=\pi r^2h\).

Inhoud van een kegel

Neem een derde van de oppervlakte van het cirkelvormige grondvlak maal de loodrechte hoogte. Dus \(V=\frac13\pi r^2h\).

Inhoud van een kubus

Vermenigvuldig de lengte van de ribbe drie keer als factor. Bij ribbe \(s\) is de inhoud \(s^3\).

Inhoud van een piramide

Neem een derde van de oppervlakte van het grondvlak maal de loodrechte hoogte.

Inhoud van een prisma

Vermenigvuldig de oppervlakte van het grondvlak met de loodrechte afstand tussen de twee gelijke grondvlakken.

Inhoud vergroten

Worden alle lengtes met dezelfde factor \(k\) vermenigvuldigd, dan wordt de inhoud vermenigvuldigd met \(k^3\). Bij dubbele lengtes wordt de inhoud acht keer zo groot.

Inklemmen

Een oplossing steeds preciezer benaderen met twee waarden waartussen de oplossing ligt. Als een continue grafiek aan weerszijden van de x-as ligt bij twee invoerwaarden, kun je het nulpunt daartussen verder zoeken.

Inlijsten

Teken om een figuur een rechthoek. Trek van de oppervlakte van die rechthoek de oppervlakten buiten de figuur af.

Interpoleren

Een waarde schatten tussen twee bekende meetpunten. Bij lineair interpoleren ga je tussen die punten uit van een rechte lijn.

Interval

Een deel van de getallenlijn dat alle getallen tussen de gekozen grenzen bevat. De grenspunten kunnen erbij horen of uitgesloten zijn.

Inverse cosinus

Met \(\arccos\), vaak aangeduid als \(\cos^{-1}\), bereken je op je rekenmachine een hoek uit een bekende cosinuswaarde. Bijvoorbeeld \(\arccos(0{,}5)=60^\circ\).

Inverse sinus

Met \(\arcsin\), vaak aangeduid als \(\sin^{-1}\), bereken je op je rekenmachine een hoek uit een bekende sinuswaarde. Bijvoorbeeld \(\arcsin(0{,}5)=30^\circ\).

Inverse tangens

Met \(\arctan\), vaak aangeduid als \(\tan^{-1}\), bereken je op je rekenmachine een hoek uit een bekende tangenswaarde. Bijvoorbeeld \(\arctan(1)=45^\circ\).

K

Kans

Een getal tussen 0 en 1 dat aangeeft hoe waarschijnlijk een gebeurtenis is. Bij even waarschijnlijke uitkomsten deel je het aantal gunstige uitkomsten door het totale aantal uitkomsten.

Kansrekening

Het berekenen en vergelijken van kansen. Je kunt daarvoor bijvoorbeeld een tabel, rooster of boomdiagram gebruiken.

Kegel

Een ruimtefiguur met een cirkel als grondvlak en een gebogen zijvlak dat uitloopt in één punt.

Klasse

Een groep waarden binnen bepaalde grenzen, bijvoorbeeld leeftijden van 10 tot 15 jaar, waarbij 15 bij de volgende groep hoort.

Klassenbreedte

Het verschil tussen de bovengrens en ondergrens van een klasse. De klasse van 10 tot 15 heeft breedte 5.

Klassengrens

Een waarde die het begin of einde van een klasse aangeeft. Bij 10 tot 15 zijn 10 en 15 de grenzen. De indeling bepaalt bij welke klasse een grenswaarde hoort.

Klassenindeling

Het verdelen van gegevens over groepen met afgesproken grenzen. Elke waarneming hoort bij precies één klasse.

Klassenmidden

Het gemiddelde van de ondergrens en bovengrens van een klasse. Bij 10 tot 15 is het midden \(12{,}5\).

Koershoek

De hoek die je vanaf het noorden met de klok mee meet tot de richting waarin je gaat. Oost heeft koershoek \(90^\circ\).

Koershoekmeter

Een hulpmiddel om op een kaart een koershoek te meten vanaf het noorden.

Kruislings vermenigvuldigen

Uit \(\frac ab=\frac cd\) volgt \(ad=bc\), zolang beide noemers ongelijk aan nul zijn. De producten \(ad\) en \(bc\) heten hier kruisproducten.

Kubus

Een ruimtefiguur met zes even grote vierkante vlakken. Alle ribben zijn even lang.

Kwadratische formule in productvorm

De vorm \(f(x)=a(x-d)(x-e)\), met \(a\ne0\). De nulpunten zijn \(d\) en \(e\). Als \(d=e\), is er één verschillend nulpunt.

Kwadratische formule in standaardvorm

De vorm \(f(x)=ax^2+bx+c\), met \(a\ne0\). Het snijpunt met de y-as is \((0,c)\).

Kwadratische formule in topvorm

De vorm \(f(x)=a(x-p)^2+q\), met \(a\ne0\). Je leest de top direct af als \((p,q)\).

Kwadratische functie

Een functie van de vorm \(f(x)=ax^2+bx+c\), met \(a\ne0\). De grafiek is een parabool.

Kwadratische ongelijkheid

Een ongelijkheid die je kunt herleiden tot een kwadratische uitdrukking vergeleken met 0. Bij \(x^2<9\) zijn bijvoorbeeld alle getallen tussen \(-3\) en 3 oplossingen, met de grenzen uitgesloten.

Kwadratische vergelijking

Een vergelijking die je kunt herleiden tot \(ax^2+bx+c=0\) met \(a\ne0\). Je kunt haar oplossen met de abc-formule of, als dat handig is, door te ontbinden in factoren.

Kwartiel

Een grenswaarde die je gebruikt om geordende gegevens in vier ongeveer even grote groepen te verdelen. \(Q_1\) is het eerste kwartiel, \(Q_2\) de mediaan en \(Q_3\) het derde kwartiel.

Kwartielafstand

Het verschil \(Q_3-Q_1\). Dit geeft de breedte van het middelste deel van de gegevens, waarin ongeveer de helft van de waarden ligt.

L

Legenda

Een overzicht dat uitlegt wat kleuren, lijnen of symbolen in een kaart of diagram betekenen.

Lengte voorstellen met x

Geef een onbekende lengte een naam, bijvoorbeeld \(x\). Is een tweede lengte 3 centimeter langer, dan kun je die schrijven als \(x+3\) wanneer je in centimeters rekent.

Lichaamsdiagonaal

Een lijnstuk tussen twee hoekpunten dat door de binnenkant van een ruimtefiguur loopt, zoals tussen twee tegenoverliggende hoekpunten van een balk.

Lijndiagram

Een diagram waarin je meetpunten met lijnstukken verbindt om veranderingen zichtbaar te maken, bijvoorbeeld de temperatuur in de loop van een dag.

Lineair verband

Bij elke gelijke stap in de invoer verandert de uitkomst met hetzelfde bedrag. De grafiek ligt op een rechte lijn met formule \(y=ax+b\).

Lineaire groei

Een hoeveelheid neemt bij gelijke tijdstappen steeds met hetzelfde bedrag toe, bijvoorbeeld 5 liter per minuut.

Lineaire ongelijkheid

Een ongelijkheid met een variabele in de eerste macht, zoals \(2x+1<7\). Je kunt vergelijken met grafieken of de ongelijkheid herleiden tot \(x<3\).

Lineaire vergelijking

Een vergelijking die je kunt herleiden tot bijvoorbeeld \(ax+b=0\), met \(a\ne0\). Bij haakjes of breuken kun je eerst vereenvoudigen en daarna de balansmethode gebruiken.

Lineaire vergelijking met twee variabelen

Een vergelijking die je kunt schrijven als \(px+qy=r\), waarbij \(p\) en \(q\) niet allebei nul zijn. De passende getallenparen liggen op een rechte lijn. Als \(q\ne0\), kun je herleiden naar \(y=ax+b\).

Linkerlid

Alles links van het gelijkteken in een vergelijking. Bij \(3x+2=11\) is \(3x+2\) het linkerlid.

M

Macht

Een korte schrijfwijze voor het herhaald vermenigvuldigen van hetzelfde grondtal bij een positieve gehele exponent. Zo is \(2^4=2\cdot2\cdot2\cdot2=16\).

Macht van een macht

Vermenigvuldig de exponenten. Zo is \((x^3)^2=x^6\).

Macht van een product

Verhef elke factor tot de macht. Zo is \((2x)^3=2^3x^3=8x^3\).

Machten delen

Bij hetzelfde grondtal trek je de exponent van de noemer af van die van de teller. Bijvoorbeeld \(\frac{x^5}{x^2}=x^3\) voor \(x\ne0\).

Machten optellen

Tel bij dezelfde letter en exponent alleen de getallen ervoor op. Zo is \(2x^3+5x^3=7x^3\). Verschillende machten blijven aparte termen.

Machten vermenigvuldigen

Bij hetzelfde grondtal tel je de exponenten op. Bijvoorbeeld \(x^2\cdot x^3=x^5\).

Machtsverband

Een verband met een formule van de vorm \(y=ax^n\), bijvoorbeeld \(y=3x^2\). De variabele staat in het grondtal en de exponent staat vast.

Maximum

De grootste waarde die voorkomt. In een grafiek lees je het maximum af als de hoogste bereikte uitkomst.

Mediaan

De middelste waarde nadat je alle gegevens hebt gesorteerd. Bij een even aantal neem je het gemiddelde van de twee middelste waarden.

Merkwaardige producten

Vaste rekenregels voor producten die vaak voorkomen. Bijvoorbeeld \((a+b)^2=a^2+2ab+b^2\) en \((a+b)(a-b)=a^2-b^2\).

Minimum

De kleinste waarde die voorkomt. In een grafiek lees je het minimum af als de laagste bereikte uitkomst.

Misleidend diagram

Een diagram dat de gegevens een vertekende indruk laat geven. Een verticale as die vlak onder de kleinste waarde begint, kan een klein verschil bijvoorbeeld groot laten lijken.

Misleidende gegevens

Cijfers die door hun selectie of presentatie een onjuist beeld kunnen geven. Een percentage zonder informatie over de onderzochte groep is bijvoorbeeld lastig te beoordelen.

Modale klasse

De klasse met de hoogste frequentie, dus de klasse met de meeste waarnemingen.

Modus

De waarde die het vaakst voorkomt. Als meerdere waarden samen de hoogste frequentie hebben, zijn er meerdere modi.

Mogelijkheden tellen met een rooster

Zet de opties van de eerste keuze in rijen en die van de tweede keuze in kolommen. Elk geldig vakje stelt één combinatie voor.

O

Omgekeerd evenredig verband

Twee grootheden zijn omgekeerd evenredig als hun product constant is. Wordt de ene twee keer zo groot, dan wordt de andere half zo groot. Een formule is \(y=\frac{k}{x}\) met \(k\ne0\).

Omtrek

De totale lengte langs de rand van een figuur.

Omtrek van een cirkel

Vermenigvuldig de diameter \(d\) met \(\pi\). Met straal \(r\) kun je ook \(2\pi r\) gebruiken.

Omtrek van een samengestelde figuur

Tel alleen de lengtes langs de buitenrand op. De lijnen tussen de onderdelen tellen niet mee.

Onderzoek

Een manier om een vraag te beantwoorden door gegevens te verzamelen, te verwerken en te beoordelen.

Ongelijkheid

Een vergelijking van twee uitdrukkingen met bijvoorbeeld \(<\), \(>\), \(\le\) of \(\ge\). Bij \(x<4\) zijn alle getallen kleiner dan 4 oplossingen.

Ongelijkheidsteken omklappen

Als je beide kanten van een ongelijkheid met een negatief getal vermenigvuldigt of erdoor deelt, draait het teken om. Uit \(-2x<6\) volgt \(x>-3\).

Ontbinden in factoren

Een uitdrukking schrijven als een product. Zo kun je \(x^2+5x+6\) schrijven als \((x+2)(x+3)\).

Oppervlakte

De grootte van een vlak of oppervlak, uitgedrukt in vierkante eenheden.

Oppervlakte van een cirkel

Vermenigvuldig \(\pi\) met het kwadraat van de straal. Dus \(A=\pi r^2\).

Oppervlakte van een driehoek

Neem de helft van de basis maal de loodrechte hoogte. Dus \(A=\frac12 bh\).

Oppervlakte van een parallellogram

Vermenigvuldig de basis met de hoogte die loodrecht op die basis staat.

Oppervlakte van een rechthoek

Vermenigvuldig de lengte met de breedte. Gebruik voor beide dezelfde lengtemaat.

Oppervlakte van een ruimtefiguur

Tel de oppervlakten van alle buitenvlakken bij elkaar op. Bij een gesloten cilinder tel je bijvoorbeeld de mantel en de twee cirkels op.

Oppervlakte van een samengestelde figuur

Verdeel de figuur in herkenbare stukken en tel hun oppervlakten op. Je kunt ook een omhullende figuur gebruiken en de overbodige stukken aftrekken.

Oppervlakte van een vierkant

Vermenigvuldig de zijde met zichzelf. Bij zijde \(s\) is de oppervlakte \(s^2\).

Oppervlakte vergroten

Worden alle lengtes met dezelfde factor \(k\) vermenigvuldigd, dan wordt de oppervlakte vermenigvuldigd met \(k^2\). Bij dubbele lengtes wordt de oppervlakte vier keer zo groot.

Oude waarde berekenen

Deel de nieuwe waarde door de vermenigvuldigingsfactor. Na 20% daling is die factor \(0{,}8\). Is de nieuwe waarde 80, dan was de oude waarde \(80:0{,}8=100\).

Overstaande rechthoekszijde

De rechthoekszijde tegenover de gekozen scherpe hoek. Deze zijde raakt het hoekpunt van die hoek niet.

P

Pantograaf

Een tekeninstrument met scharnierende armen waarmee je een tekening op grotere of kleinere schaal kunt overnemen.

Parabool

De grafiek van een kwadratische functie. Een parabool heeft een top en een symmetrieas.

Parallelprojectie

Een manier om een ruimtefiguur op een vlak te tekenen door alle punten langs evenwijdige projectielijnen op dat vlak af te beelden.

Parameter

Een letter waarmee je een familie van formules of vergelijkingen beschrijft. In \(y=ax+2\) bepaalt de gekozen waarde van \(a\) de helling van de lijn.

Periode

De kleinste positieve stap waarna een patroon zich volledig herhaalt. Bij een reuzenrad is dat de tijd voor één volledige omwenteling.

Periodiek verband

Een verband waarbij hetzelfde patroon zich na een vaste stap blijft herhalen.

Piramide

Een ruimtefiguur met een veelhoek als grondvlak en driehoekige zijvlakken die samenkomen in één top.

Prisma

Een ruimtefiguur met twee gelijke, evenwijdige veelhoeken als grondvlakken. De bijbehorende hoekpunten zijn door ribben verbonden.

Procent

Eén procent is één honderdste van een geheel. Zo is 25% gelijk aan een kwart.

Procent op procent

Opeenvolgende procentuele veranderingen bereken je met de bijbehorende factoren. Twee keer 10% stijging geeft factor \(1{,}10\cdot1{,}10=1{,}21\), dus in totaal 21% stijging.

Procentpunt

Het verschil tussen twee percentages. Een stijging van 20% naar 25% is 5 procentpunt. Vergeleken met 20% is dat een stijging van 25%.

Procentuele afname

Het percentage waarmee een waarde daalt ten opzichte van de oude waarde. Gaat een prijs van 50 naar 40 euro, dan is de afname \(10:50\cdot100\%=20\%\).

Procentuele toename

Het percentage waarmee een waarde stijgt ten opzichte van de oude waarde. Gaat een prijs van 40 naar 50 euro, dan is de toename \(10:40\cdot100\%=25\%\).

Procentuele verandering

Het verschil tussen de nieuwe en oude waarde, gedeeld door de oude waarde en uitgedrukt als percentage. Bij een positieve oude waarde geeft een negatieve uitkomst een daling aan.

Product-som-methode

Om \(x^2+bx+c\) te ontbinden, zoek je twee getallen met product \(c\) en som \(b\). Voor \(x^2+5x+6\) zijn dat 2 en 3, dus krijg je \((x+2)(x+3)\).

Punt van symmetrie

Een punt waaromheen je een figuur een halve draai kunt draaien zodat zij precies op zichzelf terechtkomt.

Pythagoreïsch drietal

Drie positieve gehele getallen waarvoor \(a^2+b^2=c^2\). Een voorbeeld is 3, 4 en 5.

Pythagoreïsche driehoek

Een rechthoekige driehoek waarvan de drie zijden gehele lengtes hebben, bijvoorbeeld 3, 4 en 5.

R

Recht evenredig verband

Een verband met formule \(y=ax\). Wordt \(x\) twee keer zo groot, dan wordt \(y\) ook twee keer zo groot. De grafiek is een rechte lijn door de oorsprong.

Rechterlid

Alles rechts van het gelijkteken in een vergelijking. Bij \(3x+2=11\) is 11 het rechterlid.

Rechthoekszijde

Een van de twee zijden die samen de rechte hoek vormen. Ten opzichte van een gekozen scherpe hoek heet de ene aanliggend en de andere overstaand.

Regelmaat in een tabel

Een patroon in een tabel. Let bij gelijke stappen in de invoer bijvoorbeeld op gelijke verschillen of op een gelijke vermenigvuldigingsfactor in de uitkomsten.

Representatief

Een groep is representatief als zij voor de onderzoeksvraag een goed beeld geeft van de hele groep waarover je iets wilt zeggen.

Representatieve steekproef

Een steekproef die op de voor het onderzoek belangrijke kenmerken een goed beeld van de hele populatie geeft.

Richtingscoëfficiënt

Het hellingsgetal van een niet-verticale rechte lijn. Je deelt het verschil in \(y\) door het verschil in \(x\). In \(y=ax+b\) is \(a\) de richtingscoëfficiënt.

Richtlijn van een parabool

Een vaste lijn waarmee je een parabool kunt beschrijven. Elk punt op de parabool ligt even ver van die lijn als van het brandpunt.

S

Samengesteld staafdiagram

Een diagram waarin bij elke categorie meerdere staven naast elkaar staan. Zo kun je bijvoorbeeld de aantallen van twee jaren per categorie vergelijken.

Samengestelde vlakke figuur

Een figuur die je kunt verdelen in herkenbare vlakke vormen, zoals rechthoeken en driehoeken.

Schaal

De verhouding tussen een lengte op een afbeelding en de werkelijke lengte. Bij schaal \(1:100\) stelt 1 centimeter op de afbeelding 100 centimeter in werkelijkheid voor.

Schaallijn

Een lijnstuk op een kaart waarop is aangegeven welke werkelijke afstand het voorstelt.

Schuine zijde

De zijde tegenover de rechte hoek in een rechthoekige driehoek. Dit is de langste zijde.

Sinus

In een rechthoekige driehoek deel je voor een scherpe hoek de overstaande rechthoekszijde door de schuine zijde om de sinus te vinden.

Sinusregel

In een driehoek is de verhouding tussen een zijde en de sinus van de tegenoverliggende hoek steeds gelijk. Met zijden \(a,b,c\) tegenover hoeken \(A,B,C\) geldt \(\frac a{\sin A}=\frac b{\sin B}=\frac c{\sin C}\).

Snijpunt met de x-as

Een punt waar een grafiek de x-as raakt of kruist. Daar is \(y=0\). De bijbehorende invoerwaarde heet een nulpunt van de functie.

Snijpunt met de y-as

Een punt waar een grafiek de y-as raakt of kruist. Bij een functie vind je de hoogte van dit punt door \(x=0\) in te vullen, als dat mag.

Snijpunt van grafieken

Een punt dat op beide grafieken ligt. Bij functies vind je het door de formules gelijk te stellen en daarna de bijbehorende uitkomst te berekenen.

Somformule

Een formule waarmee je bij dezelfde invoer de uitkomsten van twee formules optelt. Als \(f(x)=2x\) en \(g(x)=x+1\), is de somformule \(3x+1\).

Somgrafiek

De grafiek die je krijgt door voor elke toegestane invoer de hoogtes van twee grafieken op te tellen.

SOS CAS TOA

Een geheugensteun voor goniometrie in een rechthoekige driehoek. Sinus is Overstaand gedeeld door Schuin, Cosinus is Aanliggend gedeeld door Schuin en Tangens is Overstaand gedeeld door Aanliggend.

Spreiding

Hoe ver gegevens uit elkaar liggen. Twee groepen kunnen hetzelfde gemiddelde hebben en toch een verschillende spreiding.

Spreidingsbreedte

Het verschil tussen de grootste en de kleinste waarneming.

Spreidingsdiagram

Een puntenwolk waarin elk punt twee bij elkaar horende waarden weergeeft, bijvoorbeeld lengte en gewicht van één persoon.

Spreidingsmaat

Een getal dat aangeeft hoe sterk gegevens verspreid zijn. Voorbeelden zijn de spreidingsbreedte en de kwartielafstand.

Steekproef

Een deel van de groep waarover je iets wilt weten. Je verzamelt gegevens bij dat deel om iets te kunnen zeggen over de hele groep.

Steel-bladdiagram

Een diagram dat getallen splitst in een steel en een blad. Bij 34 is 3 bijvoorbeeld de steel voor de tientallen en 4 het blad voor de eenheden.

Stelling van Pythagoras

In een rechthoekige driehoek geldt \(a^2+b^2=c^2\), waarbij \(a\) en \(b\) de rechthoekszijden zijn en \(c\) de schuine zijde is.

Symmetrieas

Een lijn die een figuur verdeelt in twee delen die elkaars spiegelbeeld zijn.

Symmetrisch

Een figuur is symmetrisch als hij bij een bepaalde spiegeling of draaiing precies op zichzelf past. Bij assymmetrie is er een spiegelas.

T

Tangens

In een rechthoekige driehoek deel je voor een scherpe hoek de overstaande rechthoekszijde door de aanliggende rechthoekszijde om de tangens te vinden.

Telling

Het vaststellen hoe vaak iets voorkomt, bijvoorbeeld door bij elke waarneming een turfstreepje te zetten.

Titel van een diagram

De korte tekst die vertelt wat in het diagram is weergegeven, eventueel met de groep, periode of plaats erbij.

Top

Bij een parabool is de top het hoogste of laagste punt. Bij een piramide of kegel is de top het punt waar de zijkant samenkomt.

Top van een parabool

Het hoogste of laagste punt van een parabool. Bij \(f(x)=a(x-p)^2+q\) is de top \((p,q)\). Bij \(f(x)=ax^2+bx+c\) ligt de top bij \(x=-\frac b{2a}\). In de vorm \(a(x-d)(x-e)\) ligt hij bij \(x=\frac{d+e}{2}\).

Trendlijn

Een lijn die de algemene richting in een reeks gegevens of een puntenwolk aangeeft. De punten kunnen boven of onder deze lijn liggen.

U

Uitdrukken in

Een grootheid schrijven met behulp van een andere grootheid. Uit \(x+y=10\) kun je \(y\) uitdrukken in \(x\) als \(y=10-x\).

V

Variabele

Een letter of symbool dat verschillende waarden kan aannemen. In \(y=2x+1\) kunnen \(x\) en \(y\) veranderen.

Variabele op een as

De asnaam vertelt welke grootheid je op die as afleest. In een functiegrafiek staat de invoer meestal op de horizontale as en de uitkomst op de verticale as.

Variabele uit een breuk halen

Vermenigvuldig beide kanten van een vergelijking met de noemer om de variabele uit de breuk te halen. Uit \(\frac5x=2\) volgt \(5=2x\), met de voorwaarde \(x\ne0\).

Verband

Een samenhang tussen grootheden. Je kunt een verband bijvoorbeeld weergeven met een tabel, formule, grafiek of beschrijving.

Vergrotingsfactor

Het getal waarmee je alle bijbehorende lengtes vermenigvuldigt. Factor 2 maakt lengtes dubbel zo groot en factor \(\frac12\) halveert ze.

Verhouding

Een vergelijking van twee hoeveelheden door te delen. Twee glazen sap op drie glazen water geeft de verhouding \(2:3\).

Verhoudingstabel

Een tabel waarin in elke kolom dezelfde verhouding geldt. Als je de ene waarde met een factor vermenigvuldigt, doe je dat ook bij de andere.

Verlengde stelling van Pythagoras

Voor de lichaamsdiagonaal \(d\) van een balk met afmetingen \(l,b,h\) geldt \(d^2=l^2+b^2+h^2\). Je krijgt dit door de stelling van Pythagoras twee keer toe te passen.

Vermenigvuldigingsregel

Als je na elk van \(m\) keuzes op de eerste stap steeds \(n\) keuzes hebt op de tweede stap, zijn er \(m\cdot n\) mogelijke combinaties.

Verschilformule

Een formule waarmee je bij dezelfde invoer de ene uitkomst van de andere aftrekt. De volgorde van aftrekken bepaalt het teken.

Verschilgrafiek

De grafiek van het verschil tussen twee functies. Bij elke invoer trek je de uitkomst van de tweede functie af van de uitkomst van de eerste.

Verticaal verschuiven

Je verplaatst een grafiek omhoog of omlaag. De grafiek van \(y=f(x)+3\) ligt 3 eenheden boven die van \(y=f(x)\).

Verticale doorsnede

Een doorsnede die je krijgt door een ruimtefiguur met een verticaal vlak te snijden.

Verticale verplaatsing

De verandering in de verticale richting. In een assenstelsel bereken je die met \(y_{\text{nieuw}}-y_{\text{oud}}\).

Verwante problemen

Problemen met een vergelijkbare wiskundige opbouw. Je kunt een bekend of eenvoudiger probleem gebruiken om te bedenken hoe je het nieuwe probleem aanpakt.

Verzadigingsniveau

De grenswaarde die een hoeveelheid bij begrensde groei steeds dichter nadert.

Vijfgetallensamenvatting

Een overzicht van vijf waarden uit geordende gegevens. Dat zijn het minimum, \(Q_1\), de mediaan, \(Q_3\) en het maximum.

Vloeiende kromme

Een gebogen lijn waarvan de richting geleidelijk verandert, zoals de grafiek van \(y=x^2\).

Vuistregel

Een eenvoudige regel die snel een bruikbare schatting of aanpak geeft. De situatie bepaalt hoe nauwkeurig de regel is.

W

Wegendiagram

Een schema met trajecten tussen opeenvolgende stappen. Elke route door het diagram stelt een combinatie van keuzes voor.

Wetenschappelijke notatie

Een schrijfwijze \(a\cdot10^n\) waarbij voor positieve getallen \(1\le a<10\) en \(n\) geheel is. Zo is \(450\,000=4{,}5\cdot10^5\) en \(0{,}0045=4{,}5\cdot10^{-3}\).

Willekeurig kiezen

Kiezen door toeval, bijvoorbeeld met een loting. Bij een eerlijke loting heeft elk lot dezelfde kans.

Windrichting

Een richting zoals noord, oost, zuid of west. Daartussen liggen bijvoorbeeld noordoost en zuidwest.

Windroos

Een figuur die de windrichtingen aangeeft, bijvoorbeeld op een kaart.

Wortel uit de noemer wegwerken

Schrijf de breuk zo dat er geen wortel meer in de noemer staat. Bij \(\frac1{\sqrt3}\) vermenigvuldig je teller en noemer met \(\sqrt3\) en krijg je \(\frac{\sqrt3}{3}\).

Wortels delen

Deel de getallen onder de wortels en neem daarvan de wortel. Bijvoorbeeld \(\frac{\sqrt{18}}{\sqrt2}=\sqrt9=3\). Het getal onder de wortel in de noemer moet positief zijn.

Wortels optellen

Vereenvoudig de wortels en tel bij gelijksoortige wortels de getallen ervoor op. Bijvoorbeeld \(2\sqrt3+5\sqrt3=7\sqrt3\).

Wortels vermenigvuldigen

Vermenigvuldig de niet-negatieve getallen onder de worteltekens. Bijvoorbeeld \(\sqrt2\cdot\sqrt8=\sqrt{16}=4\).

Wortelverband

Een verband waarbij de variabele onder een wortelteken staat, bijvoorbeeld \(y=2\sqrt{x}\). Bij dit voorbeeld zijn alleen \(x\ge0\) toegestaan.

Tekens/notaties

∠ — Hoeknotatie met drie letters

Bij \(\angle ABC\) is \(B\), de middelste letter, het hoekpunt. De benen lopen vanuit \(B\) door \(A\) en \(C\).

[a,b) — Intervalnotatie

Een korte manier om een interval te schrijven. In \([2,5)\) hoort 2 er wel bij en 5 niet. Je ziet voor hetzelfde interval ook \([2,5\rangle\).

Q₀–Q₄ — Kwartielnotatie

In de vijfgetallensamenvatting staat \(Q_0\) voor het minimum, \(Q_1\) voor het eerste kwartiel, \(Q_2\) voor de mediaan, \(Q_3\) voor het derde kwartiel en \(Q_4\) voor het maximum.

‰ — Promille

Eén promille is één duizendste van het geheel. Zo is \(3\,\text{‰}=\frac{3}{1000}\).

x² = c — Vergelijking

Voor \(c>0\) zijn de oplossingen \(x=\sqrt c\) en \(x=-\sqrt c\). Voor \(c=0\) is de enige oplossing 0. Voor \(c<0\) zijn er geen reële oplossingen.

x³ = c — Vergelijking

Voor elk reëel getal \(c\) is er één reële oplossing, namelijk \(x=\sqrt[3]{c}\). Bij \(x^3=-8\) is de oplossing \(-2\).

√ — Wortelteken

Het teken \(\sqrt{\phantom{x}}\) geeft de vierkantswortel aan. Zo is \(\sqrt9=3\), want 3 is niet-negatief en \(3^2=9\).